สาด-เสื่อ เมื่อเคยมีคุณค่า

เสื่อ – สาดของคนภาคอิสาน   

DSC02410

สาดนภาษาอิสานหรือเสื่อในภาษาภาคกลาง เป็นหัตถกรรมที่เป็นภูมิปัญญาตั้งแต่บรรพบุรุษสมัยปู่ ย่า ตา ยายทอขึ้นเพื่อประโยชน์ใช้สอยในครัวเรือน สำหรับคนในภาคอิสานนอกจากจะทอสาดเพื่อประโยชน์ใช้สอยในบ้านแล้วยังใช้เพื่อเป็นสิ่งแลกเปลี่ยน เป็นของกำนัลหรือเป็นสิ่งตอบแทนระหว่างกัน  และยังใช้เป็นเครื่องมือในการทำบุญสุนทานในงานมงคลต่างๆมอบให้กับเจ้าภาพของงาน เช่น งานบวช งานแต่งงาน งานบุญทอดกฐินหรือแม้แต่งานบุญทอดผ้าป่าชาวบ้านจะนำสาดไปถวายวัด แต่ในปัจจุบันการใช้สาดเพื่อประโยชน์ดังกล่าวลดน้อยลงเนื่องจากวิถีชีวิตที่เปลี่ยนไปหรืออาจจะยังมีบ้างในบางพื้นที่ๆยังดำรงวิถีนี้อยู่แต่น้อย

สาด

ประโยชน์ของสาดนอกจากจะใช้สำหรับปูเพื่อรองนั่งและรับรองแขกแล้ว สาดยังมีความสำคัญพอๆกับที่นอน หมอน มุ้ง และฟูกเพราะต้องใช้สาดปูกับพื้นเพื่อรองที่นอนหรือรองฟูกก่อน ดังนั้นสาดจึงมีความสำคัญสารพัดประโยชน์ใช้สอยสำหรับคนในภาคอิสาน

สาดทอด้วยมือและใช้แรงดังนั้นหลังเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จหรือในช่วงหน้าร้อนที่ไม่ได้ทำนาชาวบ้านจะทอสาด โดยจะทอที่บ้านตัวเองหรือจะร่วมแรงกันกับเพื่อนบ้านแล้วค่อยแบ่งปันกันเมื่อทอเสร็จ  จัดว่าเป็นกิจกรรมที่ทำร่วมกันได้ไม่ว่าจะกับคนในครอบครัวหรือกับเพื่อนบ้าน แม้ในปัจจุบันการทอสาดด้วยมือจะลดน้อยลงแต่ก็ยังมีหลายครัวเรือนที่ยังดำเนินกิจกรรมนี้อยู่เพราะนอกจากจะทอสาดเก็บไว้ใช้เองแล้วหากเพื่อนบ้านมีงานสำคัญก็สามารถมาหยิบยืมกันไปใช้ได้

สาดทำมาจากอะไร?  ในที่นาทุกพื้นที่จะมีหนองน้ำหรือบึง มีวัชพืชชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติมีลักษณะคล้ายๆหญ้าแต่ลำต้นจะใหญ่กว่าและมีสีเขียวเข้ม ลักษณะลำต้นเป็นสามเหลี่ยมชื่อตามท้องถิ่นที่ชาวบ้านเรียกคือ “ผือหรือกกสามเหลี่ยม ” โดยผือจะถูตัดลำต้นแล้วนำขึ้นมาจากหนองน้ำแล้วกรีดด้วยมีดให้มีลักษณะเป็นเส้นตามความยาวของลำต้น หากลำต้นใหญ่อาจจะได้มากกว่า 2 เส้นหรือหากลำต้นเล็กก็จะได้แค่ 2 เส้นหรือผ่าครึ่ง เสร็จแล้วนำไปตากแดดจนกระทั่งแห้งลำต้นสีเขียวเข้มจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแล้วทำมาทอ

สาดที่เห็นในปัจจุบันทั้งสีสันและลวดลายที่สวยงามนั้นผลิตจากพลาสติกแบบกระบวนการทางอุตสาหกรรมเพื่อการค้าหรือเรียกว่าเสื่อพลาสติก ผืนเล็กพกพาง่ายดังจะเห็นได้ทั่วไปเวลาไปปิคนิคหรือไปสวนสาธารณะ

DSC02390 DSC02393

เสื่อหรือฟูก เป็นอีกหนึ่งหัตถกรรมที่เป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมาและมีความสำคัญแบบเดียวกับสาด ทั้งใช้เป็นเครื่องมือสำหรับแลกเปลี่ยนหรือใช้เป็นของกำนัลในงานมงคลต่างๆ  เครื่องมือสำหรับทอเสื่อคือกี่กระตุก กระบวนการและขั้นตอนในการทอเสื่อนั้นมีความยุ่งยากมากกว่าการทอสาดมาก ตั้งแต่การซื้อด้ายซึ่งเป็นด้ายแบบเดียวกับที่ทอผ้าขาวม้าหาซื้อได้จากตลาดแล้วนำด้ายมาปั่นเป็นม้วนเล็กๆเพื่อให้สามารถใส่ในกระสวยทอผ้าได้เสร็จแล้วนำไปทอเป็นผืนด้วยกี่กระตุก นอกจากนี้การที่เสื่อจะมีสีสันและลวดลายได้อย่างที่ต้องการนั้นต้องผ่านกระบวนการคิดและวางแผนในการจัดวางเส้นด้ายตามสีบนกี่กระตุกซึ่งต้องนับเส้นด้ายทีละเส้นด้วยเรียกว่าเป็นงานออกแบบงานหนึ่งเลยทีเดียว เมื่อทอเสร็จได้ผ้าเป็นผืนซึ่งจะมีลักษณะเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าเสร็จแล้วนำมายัดด้วยนุ่นพร้อมกับเย็บปิดมุมด้วยมือ ซึ่งกว่าจะเสร็จได้เสื่อสักหนึ่งผืนใช้เวลานานเป็นอาทิตย์ กระบวนการนี้ไม่นับรวมการไปเก็บผลนุ่นแล้วนำมาปอกเพื่อเอานุ่นสีขาวที่อยู่ข้างในแล้วนำไปผึ่งแดดพร้อมตีใยนุ่น

เสื่่อจึงถือเป็นอีกหนึ่งภูมิปัญญาชาวบ้านในต่างจังหวัดที่ผลิตเองเพื่อใช้ประโยชน์ เพราะสีสันและลวดลายและกระบวนการทอที่ยุ่งยากจึงทำให้มีคุณค่า แม้ในปัจจุบันการใช้เสื่อสำหรับรองนอนนั้นแทบจะไม่มีให้เห็นแล้วหรือถ้ามีก็น้อยมากโดยจะเป็นคนรุ่นเก่าหรือปู่ย่าตายายซะส่วนใหญ่ถึงกระนั้นจะพูดว่าไม่มีให้เห็นแล้วก็ว่าได้ เพราะลูกหลานจะซื้อฟูกแบบสมัยนิยมให้พ่อแม่ปู่ย่าตายายสำหรับรองนอนแทน

เสื่อ4

เมื่อวิถีการดำเนินชีวิตเปลี่ยนไปตามยุคตามสมัยการผลิตแบบภูมิปัญญาท้องถิ่นก็เริ่มลดน้อยถอยลง ทั้งสาดและเสื่อซึ่งในอดีตเคยเป็นเครื่องมือสำคัญและมีคุณค่าในกิจกรรมสำคัญต่างๆก็เริ่มลดน้อยถอยลงตาม แม้จะยุ่งยากสำหรับกระบวนการผลิตแต่ก็เป็นวิถิชีวิตแบบชาวบ้านที่เรียบง่าย การใช้ประโยชน์จากเวลาว่าง ใช้ประโยชน์จากธรรมชาติและการได้ร่วมแรง ร่วมใจและร่วมงานกันทำ แต่วิถึชีวิตแบบใหม่ทั้งง่ายและสะดวกสบายกว่าการดำเนินชีวิตแบบภูมิปัญญาจึงไม่ค่อยมีให้เห็นในปัจจุบัน.

DSC02445

∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇∇

ข้อความนี้ถูกเขียนใน บทความ คั่นหน้า ลิงก์ถาวร

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.